ΑΠΟΠΛΗΘΩΡΙΣΜΟΣ Αυξάνονται οι φόβοι ότι το τέρας επιστρέφει

Το διδάσκει η ιστορική εμπειρία: Κατά τους δύο τελευταίους αιώνες, για τους οποίους υπάρχουν αναλυτικά στοιχεία και η οικονομία είχε αντίστοιχη με τη σημερινή της μορφή, η συστηματική υποχώρηση του επιπέδου των τιμών συνοδεύεται από περιστατικά χρεοκοπιών, βαθιάς ύφεσης και υψηλής ανεργίας.





Δεν είναι βέβαιο ούτε ότι θα συμβούν όλα αυτά, ούτε ποιο προκαλεί τα άλλα. Οι απόψεις των επιστημόνων διαφέρουν σημαντικά, με την κυρίαρχη αντίληψη να αλλάζει σημαντικά με το πέρασμα του χρόνου.

Κατά τις έξι δεκαετίες πριν από το 1935, οι αναπτυγμένες οικονομίες αντιμετώπισαν τρία μεγάλα περιστατικά αποπληθωρισμού: τον Μεγάλο Αποπληθωρισμό (1875-96), την εποχή αμέσως μετά τον Α' Παγκόσμιο Πόλεμο (1918-19), και τα χρόνια που ακολούθησαν το κραχ του '29 (1930-33). Περιλαμβάνοντας και συντομότερες περιόδους υποχώρησης των τιμών, οι χρονιές με αποπληθωρισμό ήταν περισσότερες εκείνων που αυξάνονταν οι τιμές. Λογικό ήταν η οικονομική σκέψη της εποχής να το θεωρεί πρόβλημα και να εστιάζει στην αναζήτηση λύσεων.
Αυξάνονται οι φόβοι ότι το τέρας επιστρέφει

Αρνητές
Οταν τελείωσε ο Πόλεμος, το 1945, οι ιδέες του Κέινς κυριάρχησαν και στη βάση τους δομήθηκε η διεθνής οικονομική τάξη στον δυτικό κόσμο. Τις τρεις δεκαετίες που ακολούθησαν το πρόβλημα του αποπληθωρισμού δεν εμφανίστηκε και η παγκόσμια οικονομία αναπτυσσόταν με ικανοποιητικούς ρυθμούς. Τη δεκαετία του '70, όμως, εμφανίστηκε το αντίθετο πρόβλημα: πληθωρισμός. Αυτή ήταν η αφορμή αποδόμησης των κεϊνσιανών θεωριών και επικράτησης των νεοφιλελεύθερων. Σύμφωνα με αυτές, ο αποπληθωρισμός δεν αποτελεί ουσιαστικό πρόβλημα. Σκληροπυρηνικοί της αυστριακής σχολής έφτασαν να υποστηρίζουν ότι πρόκειται απλά για τις αναγκαίες περιόδους προσαρμογής της οικονομίας, μετά από εποχές υπεραισιοδοξίας. Κάτι σαν τον χειμώνα που έρχεται νομοτελειακά μετά το καλοκαίρι.

Τις τρεις δεκαετίες που ακολούθησαν, το τέρας του αποπληθωρισμού δεν εμφανιζόταν πουθενά στον ορίζοντα. Ή μάλλον σχεδόν πουθενά: στις αρχές της δεκαετίας του '90 το? τέρας του αποπληθωρισμού αναδύθηκε στην Ιαπωνία. Ουδείς ήταν σίγουρος ότι είχε φύγει όταν ξέσπασε η παγκόσμια κρίση, αν και οι Αρχές στην Ιαπωνία υιοθέτησαν τόσο τις κεϊνσιανές όσο και τις νεοφιλελεύθερες διδαχές. Οι τελευταίες υποστήριζαν ότι αν αυξηθεί η ποσότητα χρήματος, ακόμα και αν πρόκειται απλά για λογιστικά κέρδη, η οικονομία θα καταφέρει να «απογειωθεί».

Εκτύπωση
Ακόμα και αν τα επιτόκια είναι μηδενικά, οι κεντρικές τράπεζες μπορούν να αυξήσουν την προσφορά χρήματος τυπώνοντας. Αυτό έπραξε η Τράπεζα της Ιαπωνίας στις αρχές της δεκαετίας του 2000, χωρίς επιτυχία. Το ίδιο επιχείρησε και ο Μπεν Μπενάνκι για να αντιμετωπίσει τη σημερινή κρίση. Αν όντως η παγκόσμια οικονομία αντιμετωπίζει πρόβλημα αποπληθωρισμού, οι κεντρικές τράπεζες πρέπει να τυπώσουν χρήμα. Άρα, η Κριστίν Λαγκάρντ ουσιαστικά ζητά συνέχιση της πολιτικής εκτύπωσης. Και αφού σε ΗΠΑ και Βρετανία οι κεντρικές τράπεζες επιχειρούν να διακόψουν την εκτύπωση και στην Ιαπωνία οι? μηχανές είναι ήδη στο φουλ, ο «κλήρος» πέφτει στην Ευρωζώνη.

Εκεί άλλωστε ο κίνδυνος δείχνει μεγαλύτερος: Στη Βρετανία ο πληθωρισμός μόλις υποχώρησε στο 2%. Στις ΗΠΑ τον Δεκέμβριο «έτρεχε» με 1,5% -σχεδόν διπλάσιο του 0,8% της Ευρωζώνης. Από τα 18 κράτη-μέλη, οι τιμές ήδη μειώνονται σε 3 (Ελλάδα, Κύπρο, Λετονία), ενώ ο πληθωρισμός είναι θετικός αλλά κοντά στο μηδέν (0%-0,3%) σε άλλα 3 (Πορτογαλία, Ισπανία, Ιρλανδία). Πρόκειται για τις έξι οικονομίες που έχουν αντιμετωπίσει πρόβλημα δανεισμού κατά την τρέχουσα κρίση, και αυτό είναι άκρως ανησυχητικό. Ειδικά στην Ελλάδα, ο εναρμονισμένος τιμάριθμος υποχώρησε, για δέκατο συνεχόμενο μήνα τον Δεκέμβριο, κατά 1,8%.

Τα επιτόκια της ΕΚΤ βρίσκονται πλέον σε σχεδόν μηδενικά επίπεδα, οπότε ανοίγει ο δρόμος για πολιτικές «ποσοτικής χαλάρωσης» που ακολουθούν οι άλλες τράπεζες -δηλαδή για εκτύπωση χρήματος. Μόνο που θα πρέπει πρώτα να πειστούν οι Γερμανοί. Και αυτό φαντάζει εξαιρετικά δύσκολο. Ακόμα και αν το «τέρας» εγκατασταθεί στις έξι οικονομίες της Ευρωζώνης που απειλούνται, το Βερολίνο δύσκολα θα δεχθεί πολιτικές εκτύπωσης χρήματος. Και αυτός είναι ο μεγαλύτερος κίνδυνος για τις έξι αυτές οικονομίες. Ο αποπληθωρισμός είναι φαινόμενο καταστροφικό για όσους έχουν χρέη, καθώς αυξάνει την οφειλή σε όρους αγοραστικής δύναμης: Ένα δάνειο 10.000 ευρώ μπορεί να ισοδυναμεί σήμερα με την αξία ενός αυτοκινήτου, αλλά αν μειώνονται οι τιμές μπορεί να φτάσει να αξίζει όσο δύο. Κράτη με πρόβλημα δανεισμού, είτε στον δημόσιο είτε στον ιδιωτικό τομέα, θα επιβαρυνθούν σημαντικά από ένα αποπληθωριστικό περιβάλλον.

Ελπίδα
Υπάρχει όμως γι' αυτές και μια αισιόδοξη προοπτική: Η ιστορία διδάσκει ότι πάντα σε περιόδους αποπληθωρισμού εμφανίζονται ισχυρά κινήματα υπέρ της διαγραφής χρεών. Ακριβώς επειδή η συνεχής μείωση των τιμών οδηγεί σε αύξηση του βάρους για τους δανειολήπτες, το φάντασμα της χρεοκοπίας στοιχειώνει όλη την οικονομία. Μπροστά στον κίνδυνο να χρεοκοπήσουν όλοι, είναι πιο λογική η επιλογή μιας συντεταγμένης διαγραφής χρεών.

Σε μια τέτοια περίπτωση το «τέρας» θα μπορούσε να αποδειχθεί εξαιρετικά χρήσιμο για την Ελλάδα.

Ο Κέινς και η παγίδα ρευστότητας

Σύμφωνα με την κεϊνσιανή προσέγγιση, οι τιμές υποχωρούν επειδή δεν υπάρχει επαρκής ζήτησηςγια να καλύψει την προσφορά. Η πηγή του προβλήματος συνήθως εντοπίζεται στην εξέλιξη της τεχνολογίας, που προκαλεί μείωση του κόστους παραγωγής. Η περίοδος του Μεγάλου Αποπληθωρισμού ταυτίζεται με τη δεύτερη βιομηχανική επανάσταση, ενώ της σημερινής παγκόσμιας κρίσης προηγήθηκε η έκρηξη της «νέας οικονομίας» και της παγκοσμιοποίησης.

Η βελτίωση της τεχνολογίας δημιουργεί μια γενική τάση μείωσης του κόστους και άρα των τιμών, με αποτέλεσμα να μειώνονται τα εισοδήματα και άρα η ζήτηση. Για να αντιμετωπιστεί το πρόβλημα, θα πρέπει να αυξηθούν οι δημόσιες δαπάνες. Αν αυτό θεωρείται αδύνατο λόγο υπερδανεισμού (όπως σήμερα), θα πρέπει η κεντρική τράπεζα να αυξήσει την προσφορά χρήματος. Υπάρχει όμως ο κίνδυνος ακόμα και αυτό να μη λειτουργήσει. Πρόκειται για την «παγίδα ρευστότητας», όπου η αύξηση της προσφοράς χρήματος δεν καταφέρνει να μειώσει τα επιτόκια στην πραγματική οικονομία και άρα να τροφοδοτήσει επενδύσεις και κατανάλωση.

Τα μηδενικά επιτόκια

Τα πραγματικά επιτόκια στην οικονομία προκύπτουν ως η διαφορά των ονομαστικών από τον πληθωρισμό. Σε περιπτώσεις αποπληθωρισμού (αρνητικού πληθωρισμού) τα μεγέθη αθροίζονται, οπότε ακόμα και αν το ονομαστικό επιτόκιο είναι μηδέν, το πραγματικό μπορεί να είναι θετικό. Η κεντρική τράπεζα ίσως επιθυμεί να το μειώσει, πλην όμως δεν μπορεί, καθώς δεν υφίσταται αρνητικό ονομαστικό επιτόκιο. Για να ξεπεραστεί αυτό το αδιέξοδο, προτείνεται η απευθείας αύξηση της προσφοράς χρήματος, μέσω της αγοράς τίτλων από την κεντρική τράπεζα. Η μέθοδος αυτή εκτύπωσης χρήματος αποκαλείται «ποσοτική χαλάρωση».

Σπιράλ
Ο μεγάλος κίνδυνος σε περιόδους αποπληθωρισμού είναι να δημιουργηθεί φαύλος κύκλος: Καθώς οι τιμές υποχωρούν, οι καταναλωτές επιλέγουν να αναβάλλουν αγορές για όταν τα προϊόντα φθηναίνουν. Ως αποτέλεσμα η ζήτηση στην οικονομία υποχωρεί, οι επιχειρήσεις μειώνουν περαιτέρω τις τιμές για να ξεφορτωθούν τα αποθέματα και περιορίζουν τις επενδύσεις. Η ανεργία αυξάνεται, οι μισθοί μειώνονται και έτσι η ζήτηση υποχωρεί περισσότερο, προκαλώντας νέα υποχώρηση των τιμών.

Τέλη του 19ου αιώνα
Ο Μεγάλος Αποπληθωρισμός

Το σημαντικότερο παράδειγμα αποπληθωρισμού εντοπίζεται στις τελευταίες δεκαετίες του 19ου αιώνα. Το 1873 ξέσπασε μια παγκόσμια οικονομική κρίση - η πρώτη της σύγχρονης εποχής. Ξεκίνησε με την κατάρρευση του χρηματιστηρίου της Βιέννης, μετά από έξι μήνες έφτασε στις ΗΠΑ και έπληξε με σφοδρότητα την πανίσχυρη, μέχρι τότε, βρετανική οικονομία. Η κρίση διήρκεσε μέχρι το 1879 και στη διάρκειά της οι τιμές άρχισαν να υποχωρούν διεθνώς. Συνέχισαν, δε, να υποχωρούν και τα επόμενα χρόνια, μέχρι το τέλος του αιώνα.

Η ανάπτυξη επέστρεφε ανά διαστήματα, αλλά οι τιμές βρίσκονταν σε σταθερή πτωτική πορεία. Σύμφωνα με τον Μίλτον Φρίντμαν, την περίοδο 1875-96 οι τιμές υποχωρούσαν με μέσο ετήσιο ρυθμό 1,7% στις ΗΠΑ και 0,8% στη Βρετανία. Η δύναμη που τροφοδοτούσε την υποχώρηση προερχόταν από τα νέα επιτεύγματα της τεχνολογίας - τον εξηλεκτρισμό και τη μηχανοποίηση της παραγωγής. Οι τιμές των βιομηχανικών αγαθών μειώνονταν, αλλά οι μισθοί παρέμεναν σταθεροί.

Βελτιωνόταν έτσι η αγοραστική δύναμη των εργατών-προλετάριων, που αποτελούσαν τα φτωχότερα εισοδηματικά στρώματα - περίπου όπως τα τελευταία χρόνια βελτιώθηκε η αγοραστική δύναμη των εργαζομένων στις αναδυόμενες οικονομίες.

Οι χαμένοι
Την ίδια όμως στιγμή χειροτέρευε η θέση των μεσαίων στρωμάτων, που αδυνατούσαν να ανταγωνιστούν τις μεγάλες επιχειρήσεις με τα σύγχρονα μηχανήματα και το χαμηλότερο κόστος παραγωγής. Αυτά τα στρώματα, ήταν οι δυνητικοί αγοραστές των προϊόντων που παράγονταν φθηνότερα, οπότε προκαλούνταν διαρκώς κρίσεις υπερπαραγωγής. Χαρακτηριστικό είναι ότι η περίοδος 1873-1896 ήταν γνωστή ως η Μεγάλη Ύφεση, μέχρι η κρίση του '29 να «κλέψει» τον τίτλο και να τη μετονομάσει σε Μακρά Ύφεση.

Ιαπωνία
Από τη «φούσκα» στα... ζόμπι

Οι τιμές άρχισαν να μειώνονται στην Ιαπωνία στις αρχές της δεκαετίας του '90, λίγα χρόνια αφού έσκασε η «φούσκα» στο χρηματιστήριο και την αγορά ακινήτων. Τα φαινόμενα δεν ήταν άσχετα μεταξύ τους, καθώς η υποχώρηση των τιμών σε χρηματιστήριο και ακίνητα μείωσε τον διαθέσιμο πλούτο και άρα τη ζήτηση στην οικονομία.

Το χειρότερο ήταν ότι η μείωση των τιμών συντηρούσε το πρόβλημα: Χιλιάδες επιχειρήσεις αδυνατούσαν να εξυπηρετήσουν δάνεια με υποθήκη ακίνητα, που πλέον άξιζαν πολύ λιγότερο. Οι τράπεζες δεν είχαν λόγο να προχωρήσουν σε κατασχέσεις και προτιμούσαν να αναχρηματοδοτούν τα δάνεια αναβάλλοντας το μοιραίο.

Προέκυψαν έτσι «ζόμπι» επιχειρήσεις και «ζόμπι» τράπεζες, που όλοι γνώριζαν ότι επί της ουσίας είχαν χρεοκοπήσει αλλά παρέμεναν στη ζωή. Οι τράπεζες αναζητούσαν κεφάλαια για να καλύψουν τις «τρύπες» αλλά έτσι δεν δάνειζαν στην υπόλοιπη οικονομία, με αποτέλεσμα η αύξηση της προσφοράς χρήματος από την κεντρική τράπεζα να μην «περνά στην οικονομία». Την κατάσταση επιδείνωσαν τα δημογραφικά χαρακτηριστικά της Ιαπωνίας, καθώς η γήρανση του πληθυσμού είναι αποπληθωριστική δύναμη από τη φύση της. Η ένταξη άλλων ασιατικών οικονομιών (πρωτίστως της Κίνας) στην παγκόσμια παραγωγική αλυσίδα επέτεινε τον ανταγωνισμό, ασκώντας νέες πιέσεις στις τιμές.